Η ΟΔΥΣΣΕΙΑ του Nolan & η Τοπογραφία των Ελληνικών Μύθων
Η πρόσφατη προσέγγιση του Christopher Nolan στην Οδύσσεια του Ομήρου έχει ήδη ξαναγράψει την ιστορία του box-office μετά την πανδημία. Η παγκόσμια πρεμιέρα της ταινίας αποτελεί την μεγαλύτερη εμπορική επιτυχία στην καριέρα του Nolan, καταρρίπτοντας παράλληλα τα ρεκόρ της μετά-πανδημικής εποχής, με εισπράξεις άνω των 282 εκατομμυρίων δολαρίων παγκοσμίως μόλις μέσα στις πρώτες ημέρες προβολής. Αυτό συνοδεύεται από ένα σπουδαίο τεχνικό επίτευγμα: η ΟΔΥΣΣΕΙΑ είναι η πρώτη υπερπαραγωγή που γυρίζεται εξ ολοκλήρου με κάμερες IMAX. Όπως τονίζει ο Rich Gelfond, διευθύνων σύμβουλος της IMAX: «Το IMAX βοήθησε ώστε η ταινία να μετατραπεί όχι μόνο σε blockbuster, αλλά σε ένα παγκόσμιο πολιτιστικό γεγονός». Θεατές ταξιδεύει για να παρακολουθήσει την ταινία στις 40 αίθουσες IMAX που είναι διαθέσιμες σε όλο τον κόσμο.
Η κινηματογραφική κυκλοφορία της Οδύσσειας, σε συνδυασμό με τη μεγάλη εμπορική επιτυχία και το τεχνολογικό της επίτευγμα, πυροδότησε ένα τεράστιο παγκόσμιο ενδιαφέρον για την αρχαία ελληνική μυθολογία. Οι θαυμαστές ανακαλύπτουν ξανά κλασικούς τίτλους όπως το «Ulysses» (1954), τους «Αργοναύτες» (1963), την «Τροία» (2004), ακόμη και audiobooks βασισμένα στα ομηρικά έπη. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι η μίνι σειρά του NBC «The Odyssey» (1997), με πρωταγωνιστή τον Armand Assante, ανέβηκε στις λίστες ψηφιακής ενοικίασης και VoD, συμπεριλαμβανομένων των κορυφαίων λιστών του Apple TV, ενώ η πρόσφατη κινηματογραφική προσέγγιση του Umberto Pasolini, «The Return» (2024) με τον Ralph Fiennes, ξαναβρίσκει δημοφιλία ως μια εναλλακτική, ρεαλιστική εκδοχή του νόστου του Οδυσσέα.
Μέσα σε αυτή την παγκόσμια τάση γύρω από την ελληνική μυθολογία, αναζωπυρώνεται η διαχρονική αναζήτηση της πιθανής τοπογραφίας των ομηρικών επών, με τελικό προορισμό να αναδεικνύεται η ΕΛΛΑΔΑ. Η Le Figaro κυκλοφόρησε ένα συλλεκτικό ειδικό τεύχος 162 σελίδων -L’Odyssée – Sur les traces d’Ulysse («Η Οδύσσεια – Στα ίχνη του Οδυσσέα»)- προς τιμήν του ομηρικού έπους. Το Ιόνιο νησί της Ιθάκης παρουσιάζεται ως η πατρίδα του Οδυσσέα και προτείνεται στους αναγνώστες ως ιδανικός προορισμός πολιτιστικού τουρισμού. Ταυτόχρονα, το τουριστικό βλέμμα στρέφεται πλέον στην Πελοπόννησο, την ελληνική περιοχή που φιλοξένησε τα γυρίσματα της ταινίας του Nolan.
Ας επιχειρήσουμε όμως μια «επίσκεψη» σε τοποθεσίες που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να σκιαγραφήσουν τις πιθανές τοποθεσίες των ομηρικών τοπίων.
Ομηρικά Τοπία – Πραγματικοί Τοποθεσίες στην Οδύσσεια του Ομήρου
Οι πραγματικές τοποθεσίες που συνδέονται με την ιστορία του Οδυσσέα είναι πολυάριθμες. Η αρχαία πόλη της Τροίας (Ίλιον) τοποθετείται στη βορειοδυτική Τουρκία, στη χερσόνησο της Καλλίπολης. Ο πρώτος σταθμός στο ταξίδι της επιστροφής του ήρωα είναι η χώρα των Κικόνων (Ίσμαρος), κοντά στη σημερινή Μαρώνεια της Θράκης. Η Ιθάκη και η Κέρκυρα είναι γνωστά ελληνικά νησιά του Ιονίου Πελάγους, ιστορικά και γεωγραφικά ταυτισμένα με το βασίλειο του Οδυσσέα και το βασίλειο των Φαιάκων αντίστοιχα. Οι τόποι που επισκέπτεται ο Τηλέμαχος στην αναζήτησή του για νέα του χαμένου πατέρα του είναι η Πύλος (το ανάκτορο του βασιλιά Νέστορα) και η Σπάρτη (η πατρίδα του Μενέλαου και της Ελένης της Τροίας), ενώ το ανάκτορο του Αγαμέμνονα, έδρα του βασιλείου των Αχαιών, βρίσκεται στις Μυκήνες.
Ουτοπικές Χώρες – Μεσογειακή Έμπνευση για Φανταστικές Γεωγραφίες
Σύμφωνα με ορισμένους μελετητές, οι μαγικοί τόποι που ο Οδυσσέας πλέκει τόσο επιδέξια στη δραματική αφήγηση των περιπετειών του στους Φαίακες φαίνεται να αντλούν στοιχεία από την αρχαία πραγματικότητα. Η χώρα των Λωτοφάγων ταυτίζεται από πολλούς με τη νότια ακτή της Τυνησίας· η χώρα των Κυκλώπων τοποθετείται στους πρόποδες της Αίτνας· το νησί της Κίρκης στο Monte Circeo της Ιταλίας· ενώ ο τόπος των Σειρήνων, της Σκύλλας και της Χάρυβδης εντοπίζεται στα Στενά της Μεσσήνης, ανάμεσα στην Ιταλία και τη Σικελία. Τέλος, το νησί της Καλυψώς, η Ωγυγία, τοποθετείται είτε στο Γιβραλτάρ –το δυτικότερο άκρο του τότε γνωστού κόσμου– είτε στη Μάλτα.
Ένας Μυθικός Κόσμος στον Κινηματογράφο – Ο Nolan εισέρχεται στο Ομηρικό Σύμπαν
Για τη δική του εμβληματική ερμηνεία, ο Nolan συνδύασε τα ομηρικά έπη (Οδύσσεια και Ιλιάδα) με στοιχεία από την Αινειάδα του Βιργιλίου και τον Αγαμέμνονα του Αισχύλου, ενώ το μεγαλύτερο μέρος των γυρισμάτων πραγματοποιήθηκε σε πραγματικές τοποθεσίες, με το συνεργείο να ακολουθεί ένα ταξίδι 91 ημερών, ανάλογο εκείνου του Οδυσσέα. Ο κόσμος του ελληνικού μύθου εκτάθηκε σε τρεις ηπείρους και επτά χώρες —Ελλάδα, Ιταλία, Μαρόκο, Σκωτία, Ισλανδία, Μάλτα και Ηνωμένες Πολιτείες— παραμένοντας πιστός στο συνολικό πνεύμα των ομηρικών αφηγήσεων. Στο κινηματογραφικό σύμπαν του Nolan, η Τροία χτίστηκε στο Μαρόκο, ο Κάτω Κόσμος του Άδη ξετυλίχθηκε στις μαύρες αμμουδιές της Ισλανδίας, η Favignana στη Σικελία μετατράπηκε σε Ιθάκη, και το νησί της Καλυψώς «ανακαλύφθηκε» στη Μάλτα. Όσο για τα γυρίσματα στην Ελλάδα, αυτά έλαβαν χώρα στην Πελοπόννησο, την ιστορική γη των Αχαιών και του μυκηναϊκού πολιτισμού. Η παραλία Βοϊδοκοιλιά και το Σπήλαιο του Νέστορα χρησιμοποιήθηκαν ως η χώρα του Κύκλωπα, το Κάστρο της Μεθώνης στάθηκε ως το ανάκτορο του Μενέλαου, και η Ακρόπολη της Κορίνθου (γνωστή και ως Ακροκόρινθος) αναπαρέστησε το ανάκτορο του βασιλιά Αγαμέμνονα.
